Incunabula in Communities of Canonesses Regular and Tertiaries Related to the Devotio Moderna

This contribution discusses the hitherto overlooked ownership of the earliest printed books (incunabula) by Netherlandish female religious communities of tertiaries and canonesses regular connected to the religious reform movement of the Devotio moderna. Studies of book ownership and book collections in these communities have tended to focus on manuscripts. From the last decades of the fifteenth century onwards, however, these religious women increasingly came in contact with printed books, even though the involvement of the Devotio moderna with the printing press was limited. The discussion focuses on the channels via which tertiaries and canonesses acquired books produced by commercially operating printers, the ways in which incunabula affected what these (semi-)religious women read, as well as the ratio between printed books in Latin and the vernacular, and their function(s) within these communities. Thus the essay intends to sketch a preliminary image of the role of incunabula in female convents, and advocates a more inclusive approach of female religious book ownership.

Hanseatic merchant Heinrijc Hoep (†1466) and his precious book of sermons

Die Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz zu Berlin, ehemalige Deutsche Staatsbibliothek in Ost-Berlin, besitzt seit dem Jahr 1967 die reich illuminierte, aber bislang eher unbekannte Handschrift eines Predigtbuches (Berlin, SBB-PK, Ms. germ. fol. 1612). Vereinzelte anfängliche kunsthistorische und linguistische Untersuchungen des Manuskripts in den 1980er Jahren haben einige spezifische Eigenschaften des Bandes herausgearbeitet, jedoch nicht den Erstbesitzer oder sein ursprüngliches gesellschaftliches Umfeld ermitteln können. Mutmaßlich soll es sich um einen Einwohner von Utrecht, eine Person, die mit den Brüdern der Devotio Moderna in Verbindung stand oder um eine Person aus den nordöstlichen Niederlanden gehandelt haben. Dieser Beitrag nimmt erstmals die drei distinktiven Eigenschaften des Manuskripts gemeinsam in den Blick: den Besitzvermerk, die Buchmalereien und die spezifische Sprachvariante. Dadurch gelang es, die ersten Besitzer des Bandes zu identifizieren und ihn überraschenderweise im Umfeld von Hansekaufleuten in den südlichen Niederlanden im 15. Jahrhundert zu situieren.

"Walka duchowa" ("Combattimento spiritual") Wawrzyńca Scupoliego a "Невидимая брань" ("῾Ο ᾽Αόρατος Πόλεμος") Nikodema ze Świętej Góry Athos i Teofana Rekluza. Strategie adaptacji tekstu w Kościele wschodnim

Spiritual Combat (Combattimento spiritual) by Lorenzo Scupoli, and Невидимая брань (῾Ο ᾽Αόρατος Πόλεμος) by Nikodemus the Hagiorite and Theophan the Recluse: Adaptation Strategies of Spiritual Combat in the Eastern ChurchThe purpose of the paper is to offer a general discussion of the strategy of adapting Lorenzo Scupoli’s Combattimento spiritual, which was created in the Christian West, to the doctrine, spirituality and sensitivity of the Christian East, and in particular to 19th-century Russian Orthodoxy. Two translations of the work into Russian were used as a basis for observation: one of them was taken from the Italian original without the intention of adaptation; the other (by Theophan the Recluse) was done with the intention of adaptation and its basis was the Greek text already adapted by Nicodemus the Hagiorite. Analysis shows a certain “symphony” of the strategy of adapting the content and language in both the texts: the text that was created as a translation from the Italian original without the intention of adaptation, and the text that was the result of a two-stage adaptation in Greek and then in Russian. In terms of content, the mystical and ascetic assumptions that were developed in the West in the devotio moderna trend were rejected in favor of turning towards the Holy Fathers’ tradition. In the language there was a turn to Orthodox Orthodoxy by the use of means that refer to the doctrine of hesychasm, which was recognized in the 14th century and might even be said to have become a foundation of Eastern spirituality. The result of the content and language harmonization in the adaptation of Theophan the Recluse is the complete abolition of all possible references to Western Christianity. Walka duchowa (Combattimento spiritual) Wawrzyńca Scupoliego a Невидимая брань (῾Ο ᾽Αόρατος Πόλεμος) Nikodema ze Świętej Góry Athos i Teofana Rekluza. Strategie adaptacji tekstu w Kościele wschodnimCelem artykułu jest wykazanie w ogólnym zarysie strategii adaptacji tekstu dzieła Lorenzo Scupoliego Combattimento spiritual, powstałego na chrześcijańskim Zachodzie, do doktryny, duchowości i wrażliwości chrześcijańskiego Wschodu, a w szczególności do rosyjskiego prawosławia XIX wieku. Jako podstawę do obserwacji wykorzystano teksty dwóch przekładów dzieła na język rosyjski: jednego z nich dokonano z oryginału włoskiego bez zamiaru adaptacji, drugiego zaś – autorstwa Teofana Pustelnika – dokonano z zamiarem adaptacji i to z tekstu greckiego już adaptowanego przez Nikodema Hagiorytę. Porównanie tych tekstów ukazuje pewną „symfonię” strategii adaptacji treści i języka tekstu powstałego jako tłumaczenie z oryginału włoskiego bez zamiaru adaptacji i tekstu będącego wynikiem dwustopniowej adaptacji, kolejno w przekładzie greckim i rosyjskim. W zakresie treści odrzucono mistyczno-ascetyczne założenia wypracowane na Zachodzie w nurcie devotio moderna na rzecz zwrotu w stronę tradycji Ojców. W języku zaś poprzez użycie środków nawiązujących do hezychazmu, którego nauki zostały uznane w XIV wieku i które stały się wręcz fundamentem wschodniej duchowości, również dokonano zwrotu ku prawosławnej ortodoksji. Wynikiem współgrania adaptacji treści i języka w redakcji Teofana Pustelnika jest całkowite zniesienie wszelkich możliwych odniesień do chrześcijaństwa zachodniego.

Johannes Ockeghem (c. 1420–1497) – a Mystic?

Bardzo często sugerowano, że wyjątkowa twórczości Johannesa Ockeghema była być może odbiciem mistycyzmu łączonego w XV w. z ruchem religijnym znanym jako devotio moderna. Ponieważ jednak trudno to twierdzenie udowodnić, bardzo często zgłaszano do tej teorii zastrzeżenia. Artykuł jest próbą ukazania, że muzyka Ockeghema – mimo swojej oryginalności – ma również wiele cech występujących w utworach innych kompozytorów działających w XV w. Podobnie jak jego rówieśnicy Ockeghem hołdował idei różnorodności jako wiodącej w tamtym czasie zasadzie estetycznej. Stosował także tzw. ukrytą imitację i eksperymentował z niskim rejestrem głosu basowego. Patrząc zatem na twórczość Ockeghema przez pryzmat dzieł innych kompozytorów działających w XV w., jego twórczość wydaje się być dobrym przykładem wszystkich ważnych tendencji i zmian, które były tak charakterystyczne dla kultury muzycznej tamtych czasów.